Ból w chorobie nowotworowej

Autor: lek med. Agnieszka Kluczna

Każdy pacjent wkraczający na ścieżkę leczenia onkologicznego niesie ze sobą bagaż swoich obaw, nadziei, oczekiwań i frustracji.

Czego się boi?
Cierpienia i bólu. Ból jest drugim po obawie o nieuleczalność nowotworu  czynnikiem budzącym strach u chorych, u których rozpoznaje się chorobę nowotworową. Ból jest także kojarzony przez pacjentów z pogorszeniem stanu zdrowia i zagrażającym cierpieniem. Skuteczne leczenie bólu ma w tym aspekcie znaczenie wielowymiarowe, ponieważ nie tylko łagodzi nieprzyjemne doznania lecz także powoduje zmianę przekonania na temat choroby i jej rokowania. Ból należy do najczęściej występujących objawów choroby  nowotworowej , obserwuje się go  u 50-60% chorych w okresie leczenia onkologicznego i u 65-80%  pacjentów z zaawansowaną chorobą nowotworową ( średnio u 50% pacjentów biorąc pod uwagę wszystkie stadia choroby nowotworowej). Zgodnie z obowiązującym w Polsce prawem każdy z pacjent ma prawo do leczenia bólu (USTAWA z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta Rozdz. art 20a  http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20090520417/U/D20090417Lj.pdf

Skuteczne zapobieganie dolegliwościom bólowym należy do obowiązku każdego lekarza udzielającemu pacjentowi świadczeń zdrowotnych. Wiedza, doświadczenie i skuteczna komunikacja z pacjentem to podstawowe trio umiejętności  w  leczeniu  każdego rodzaju bólu.

Jak definiujemy ból?
Według definicji Międzynarodowego Stowarzyszenia Badania Bólu  ( International Association for The Study of Pain – IASP)  i  Polskiego Towarzystwa Badania Bólu (PTBB) ból to : nieprzyjemne zmysłowe i emocjonalne doświadczenie  związane z  rzeczywistym lub potencjalnym uszkodzeniem tkanek  bądź opisywanym w kategoriach takiego uszkodzenia.

Ból ma charakter wielowymiarowy i związany jest z cierpieniem fizycznym, psychicznym, duchowym  i sprzyja  wykluczeniu społecznemu. Ból jest bez wątpienia odczuciem subiektywnym indywidualnie określanym i specyficznie opisywanym przez pacjenta. Bóle towarzyszące chorobie nowotworowej spowodowane są różnorodnymi przyczynami , mają specyficzny charakter, czas trwania  oraz patofizjologię  i  mają bezpośredni lub pośredni związek z nowotworem.

Specjalista znając wszystkie powyższe składowe może  skutecznie leczyć ból stosując dostępne środki farmakologiczne oraz procedury medyczne. Szeroka  gama leków przeciwbólowych  pozwala lekarzowi zindywidualizować  i dopasować  leczenie do potrzeb i preferencji pacjenta. Zgodnie z zasadami leczenia bólu nazywanymi „drabiną analgetyczną „ – na różne rodzaje bólu  i zależnie od jego nasilenia stosowane są specyficzne leki  a wśród nich znaczące miejsce zajmują opioidowe leki przeciwbólowe. Niepewność pacjentów związana ze stosowaniem  zaleconych opioidów  wynika z  przesadnej obawy przed uzależnieniem od nich a także z uogólnionego  przekonania, że stosuje się je u pacjentów u kresu życia.

Nic bardzie mylnego.
Stosowane we właściwych wskazaniach, dawkach i  schematach,  opioidy są powszechnie uznanymi lekami przeciwbólowymi.

Występują  one w wielu postaciach  recepturowych ( tabletki doustne, tabletki podjęzykowe, syrop, roztwór doustny , tabletki podpoliczkowe , tabletki podjęzykowe,  aerozole do nosa oraz w  systemach przezskórnego uwalniania leku – plastrach).

Każdy preparat cechuje się swoistą tylko dla siebie długością działania a tym samym częstotliwością przyjmowania oraz zgodnym z postacią sposobem podawania. Najważniejszą  składową w skutecznym leczeniu bólu jest zrozumienie przez pacjenta zasad stosowania zleconych leków i przestrzeganie schematu ich przyjmowania. Naczelną zasadą pozostaje fakt, że każdy pacjent jest inny i wymaga stosowania odpowiedniego dla niego leku w dawce, która zapewnia optymalny akceptowany przez pacjenta efekt terapeutyczny – jest to tak  zwana  terapia personalizowana. Zgoda pacjenta na leczenie zawiera również jego akceptację dla potencjalnie możliwych działań niepożądanych leku, o których( najczęściej występujących ) lekarz powinien zawsze pacjenta poinformować zanim pacjent zażyje pierwszą dawkę leku. Podstawową zasadą stosowania leków na ból nowotworowy jest przyjmowanie ich w określonych porach w ciągu doby aby zapewnić pacjentowi  całodobową  analgezję.

Zdarzają  się sytuacje , kiedy pacjent  odczuwa  dodatkowe  nasilenia  bólu i w niektórych przypadkach potrzebuje  dodatkowego leku na tak zwane „bóle przebijające”, które definiuje się jako  przejściowe zaostrzenie  nasilenia  bólu  występujące spontanicznie lub w związku z określonym, przewidywalnym lub nieprzewidywalnym czynnikiem u pacjentów ze skuteczną terapią bólu podstawowego. Mogą one wystąpić  u 40-80% pacjentów niezależnie od dawki i rodzaju stosowanego środka przeciwbólowego na ból podstawowy. Częstotliwość występowania jest niezależna od płci pacjenta , wieku  czy  narządu objętego chorobą.

Bóle przebijające dzielimy  na :

  1. Spontaniczne ( bez określonej przyczyny)
  2. Incydentalne :
  • przewidywalne związane z zaplanowaną aktywnością (chodzenie , połykanie )
  • nieprzewidywalne niezależne od działającego bodźca

Aby skutecznie  kontrolować  bóle : podstawowy i przebijający, należy je  jak najlepiej   zdiagnozować i niezwłocznie rozpocząć właściwe dla nich leczenie. Ból najlepiej zna osoba, która  go  doświadcza. Dlatego tak ważną rolę  w procesie doboru odpowiedniego  analgetyku  odgrywa prawidłowa komunikacja między pacjentem a lekarzem.

Informacje  otrzymywane od pacjenta niosą oprócz emocji ważne dla lekarza  informacje.

Aktywnie słuchając pacjenta  lekarz ma możliwości wskazania przyczyny bólu przebijającego,  określenia  czasu jego trwania, lokalizacji i na tej podstawie spersonalizować  jego leczenie przepisując odpowiednie dawki  środków przeciwbólowych. Posługując się diagramami ciała oraz skalami do oceny bólu  w pracy z pacjentem może oprócz lokalizacji poznać charakter bólu oraz jego natężenie( możesz wydrukować ankietę oceny bólu, aby lepiej przygotować się do rozmowy z Twoim lekarzem). Zadając pytania dodatkowe z bardzo dużą dokładnością jest w stanie określić  czas narastania bólu i dobrać skuteczną dawkę właściwego  analgetyku stosowanego doraźnie w celu leczenia bólu przebijającego.

Aby proces kontroli i skutecznego zarządzania bólem przebijającym przyniósł korzyść obydwu stronom ( pacjentowi i lekarzowi), medyk  w  jak  najbardziej zrozumiały i wyczerpujący sposób powinien przekazać pacjentowi informacje o zasadach działania, przedstawić schemat dawkowania, możliwe działania niepożądane, ostrzeżenia dotyczące stosowania leku i ewentualne interakcje z innymi zażywanymi przez pacjenta  lekami.

Pacjent powinien otrzymać  także w przystępny sposób przekazaną informację  o czasie niezbędnym do powstania przeciwbólowego efektu od momentu aplikacji preparatu.

Skuteczność stosowanego przez pacjenta leku jest odpowiednia, gdy chory może osiągać racjonalne cele bez niepotrzebnego cierpienia.

Idealną sytuacją jest całkowite eliminacja bólu bez wstąpienia działań nieporządanych, niestety  w niektórych sytuacjach taki efekt jest niemożliwy do osiągnięcia. Optymalnie możemy oczekiwać  redukcji dolegliwości   bólowych  od 30 do 50%.

Źle kontrolowany i nieskutecznie leczony ból przebijający przyczynia się do pogorszenia jakości życia pacjenta negatywnie wpływając na jego dobrostan fizyczny, psychiczny, intelektualny i społeczny. Ból podstawowy i ból przebijający to osobne zjawiska i jako takie powinny być osobno diagnozowane i osobno leczone.

Sposób dawkowania leku zawsze ustala lekarz po zebraniu od pacjenta szczegółowego wywiadu dotyczącego lokalizacji bólu, jego nasilenia, charakteru, częstotliwości oraz towarzyszących wrażeń zmysłowych.

SŁOWNICZEK 


Literatura

  1. Davies A i wsp. The management of cancer-related breakthrough pain: Recommendations of a task group of Science Committee of Association for Palliative Medicine of Great Britain and Ireland., Europ. J. Pain 2009
  2. Peruselli C. i wsp. What to Do, and What Not to Do, When Diagnosing and Treating Breakthrough Cancer Pain (BTcP): Expert Opinion, Drugs (2016) 76:315–330
  3. Davies A, i wsp. Multi-centre European study of breakthrough cancer pain: pain characteristics and patient perceptions of current and potential management
    Eur J Pain. 2011;15:756-63
  4. Ciałkowska-Rysz A. Dzierżanowski T. „Zasady postepowania w zaostrzeniu bólu u chorych na nowotwory Medycyna Paliatywna 2016; 8: 1-8
  5. Wordliczek J i wsp. „Farmakoterapia bólu u chorych na nowotwory – zalecenia Polskiego Towarzystwa Badania Bólu, Polskiego Towarzystwa Medycyny Paliatywnej, Polskiego Towarzystwa Onkologicznego, Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej, Polskiego Towarzystwa Anestezjologii i Intensywnej Terapii” Ból 2017, Tom 18, Nr 3, s. 11-53

PO/EFF/19/0048a

2020-08-07T15:37:31+02:00